VIH 2020

Ranns�kn

Er ferli athugana og kannana, ��r eru kerfisbundnar og byggja � tiltekinni a�fer�arfr��i.
��r auka �ekkingu okkar

Markmi� ranns�kna

Hanna e�a skapa n�jar a�fer�ir
�tsk�ra n�fyrirb�ri
Skapa n�ja �ekkingu

Leitandi ranns�kn

A�allega beitt �egar l�ti� er vita� um vi�fangsefni
Finna mynstur, n�jar hugmyndir og �r�a tilg�tur
Algengt er a� sty�jast vi� vi�t�l vi� s�rfr��a a�ila
tilviksranns�kn

L�sandi ranns�kn

Leitast vi� a� l�sa fyrirb�rum eins og �au eru
Reynt a� greina vandam�l og afla uppl�singa um einkenni �eirra
Oftast stu�st vi� megindlegar a�fer�ir og t�lfr��ileg greining notu�

Greinandi ranns�kn

Eru l�sandi ranns�knir er ganga lengra en a� l�sa
l�sa + reynt a� greina og �tsk�ra afhverju �a� kemur til
Reynt a� skilja vi�fangsefni� me� �v� a� finna orsakasamhengi � milli �eirra
lykilatri�i - finna breytur sem taka mismunandi gildi og reyna a� m�la

�lyktandi ranns�knir

Ganga lengra en greinandi
- leitast vi� a� svara hvort svipa�ar a�st��ur g�tu skapast annarsta�ar e�a � ��ru tilfelli

Tilviksranns�kn

Afm�rku� tilvik valin til �tarlegar sko�unar
G�� a�fer� til a� sko�a breytingarferli
�l�kar a�fer�ir nota�ar:
vi�t�l
��ttt�kuathugun
kannanir

Hagn�t ranns�kn

�tla� a� svara tiltekinni afmarka�ri prakt�skri spurningu og vinna �annig a� lausn vandam�ls/sty�jast vi� stefnum�tun

Grunnranns�kn

Vandam�l/spurning ekki �kve�i�
�tla� a� auka almenna �ekkingu og skilning
Yfirleitt ger�ar af hask�laf�li og b�a til �ekkingu sem n�tist

Helstu ger�i� ranns�kna m� flokka �t fr� hverju?

Tilgangi
Ranns�knarferlinu
R�ktengslum a� baki ranns�kn

Raunhyggju vi�mi�

Magnbundi�
Hlutl�gt
V�sindalegt
Tilraunir
Hefbundi�

Fyrirb�rafr��i vi�mi�

Eigindlegt
Hugl�gt
H�man�skt
T�lkandi

Hva� er raunhyggja?

Ranns�knir � mannlegu atferli skuli fara fram me� sama h�tti og raunv�sindaranns�knir
Hinn f�lagslegi heimur, l�kt og efnislegi heimurinn er h��ur l�gm�li sem �urfi a� uppg�tva
Miki� af starfi raunhyggjusinna fer � a� finna ors�k og aflei�ingu og orsakasa

Raunhyggja vi�mi�

Sty�jast vi� st�r �rt�k
Kannar tilg�tur
Mj�g s�rh�f� og v�kv�m g�gn
�rei�anleiki mikill
R�ttm�ti stundum takmarka�
Alh�fir fr� �rtaki yfir � ���i

Fylgismenn raunhyggju eru?

John Locke
George Berkeley
David Hume
Bertrand Russell

Hva� er fyrirb�rafr��i?

Sn�st um a� skilja mannlega heg�un fr� sj�narh�li ��tttakenda sj�lfra
F�lagslegur raunveruleiki er innra me� okkur, �ess vegna hefur ranns�kn � veruleikanum �hrif � okkur
�eir telja a� f�lagslegur raunveruleiki s� skilyrtur af huga okkar. �a� er enginn ra

Fyrirb�rafr��i vi�mi�

Safnar a�allega eigindlegum g�gnum
Sty�jast vi� l�til �rt�k
�r�a kenningar
Mj�g r�k g�gn og hugl�g
Raunverulegur vettvangur
�rei�anleiki takmarka�ur
R�ttm�ti miki�

�rei�anleiki

Segir til um st��ugleika �tkomu fr� einni m�lingu til annarra
Ef eiginleiki �ess sem er m�lt breytist ekki en ni�ursta�a endurtekningar m�lingar er talsvert �nnur �� er m�ling ��rei�anleg

R�ttm�ti

Ef m�ling m�lir �a� sem h�n � a� m�la og er r�tt ger� �� er h�n r�ttm�t
L�klegt �rtak, m�lingarskekkja getur minnka� r�ttm�ti�

Hvort er k�nnun �r�ttm�t e�a ��rei�anleg �egar eiginleiki �ess sem er m�lt breytist ekki en ni�ursta�a endurtekinnar m�lingar er talsvert �nnur er m�lingin?

�� er k�nnun ��rei�anleg
vegna �ess a� m�lingin var alveg ger� r�tt og m�ldi �a� sem h�n �tti a� m�la og er �v� r�tm�t en ni�urst��ur endurtekinnar m�linga var talsvert �nnur og �v� er h�n ��rei�anleg

Undir raunhyggja falla hvernig ranns�knir?

�versni�sranns�knir
Tilraunir
Langt�maranns�knir
Kannanir

Undir fyrirb�rafr��i falla hvernig ranns�knir?

Starfendaranns�kn
Tilviksranns�kn
�j��fr��i
Kvennafr��i
Grundu� kenning
T�lkunarfr��i

Hvernig k�nnun eru ��r sem birtast okkur oftast?

�versni�sranns�knir
t.d. kannanir � fylgi flokka, vi�horfi f�lks til v�ru e�a �j�nustu

�versni�sranns�knir

Raunhyggjuranns�knir sem hanna�ar eru til a� safna uppl�singum um margar breytur einu sinni - samt�mis
Oftast vali� vegna takmarka�s t�ma og fj�rmuna

Starfendaranns�kn

Er hagn�t ranns�kn sem hefur �a� a� markmi�i a� finna lei� til �ess a� koma � breytingum vi� tilteknar a�st��ur
Oftast eru um afmarka� vi�fangsefni a� r��a
Svipar til tilviksranns�kna
Rannsakandi er �v� virkur ��tttakandi � breytingaferli

�j��fr��i

Venjulega �t vi� skr�ningu � menningu og lifna�arh�ttum og greiningu uppl�singa sem afla� er me� ��ttt�kuathugun
Rannsakandi er ��tttakandi � ranns�kn - b�a me�al �ttb�lka

Grundu� kenning

Sj�lfsprottin kenning
Rannsakandi vinnur samt�mis a� �flun gagna, �rvinnslu �eirra og greiningu og getur �r�a� kenningu sem fellur vel a� raunveruleikanum

A�ger�abinding

A� koma hugtaki � m�lanlegt form

Hver er munurinn � m�lingu og r�ksambandi?

M�ling er ger� til a� geta fullyrt um samband hugtaka �.e. reynslusamband
R�ksamband �arf ekki a� m�la
d�mi:
Piparsveinar eru �kv�ntir
Piparsveinar eru �hamingjusamari en a�rir menn

Hva� einkennir sk�ran og g��an r�kstu�ning?

Sk�r fr�s�gn
Vanda� m�lfar
G�� uppbygging

Hven�r �arf ekki a� geta heimilda?

-�egar h�fundur dregur eigin �lyktanir, setur efnisatri�i � r�klegt samhengi, fellir d�ma, r��ir hugmyndir og hugt�k, e�a r��ir almennt um tilteki� efni, j� e�a kynnir ni�urst��um eigin tanns�kna
�egar minnst er � sta�reyndir sem falla undir almenna �ekki

Megin�rep � h�nnun ranns�kna

1. Velja ranns�knarefni
2. �kve�a markmi� ranns�knar
3. Skilgreina megin ranns�knaspurningar
4. Velja a�fer�afr��i og a�fer�ir
5. �tta sig � v�ntum ni�urst��um og t�maramma
6. Skrifa ranns�knar��tlunina

Frumbreyta

��r breytur sem hafa �hrif � a�rar kallast frumbreytur

Fylgibreyta

��r sem ver�a fyrir �hrifum

Markmi� v�sindalegrar ranns�kna

a� afla frekari �ekkingar � vi�fangsefninu

V�sindi og si�fr��i

V� segir: ��egar f�lki er vi�fangsefni ranns�kna er ekki n�g a� taka tillit til �eirra m�likva�a sem tryggja fr��ilegan �rangur, heldur ver�ur einnig a� vir�a ��r si�areglur sem standa v�r� um si�fer�ileg ver�m�ti, svo sem sj�lfr��i, velfer� og r�ttl�ti.

Immanuel Kant

F�r�i r�k fyrir sj�lfr��i mannsins og mannr�ttindum. Vir�ingu fyrir sj�lfr��i annarra hornsteinn si�fr��ikenninga hans
manneskjan er ekki t�ki heldur markmi� � sj�lfu s�r

Framsetning Kants

- �nnur mynd skilyr�islausa skyldubo�sins hlj��ar svona: breyttu �annig a� �� komir aldrei fram vi� manne�li�, hvort sem �a� er � pers�nu sj�lfs ��n e�a pers�nu allra annarra , einungis sem t�ki heldur �vallt um lei� sem markmi�
- Manneskjur m� ekki n�lga

4 h�fu�reglur

Sj�lfr��isreglan
Ska�leysisreglan
Velgj�r�arreglan
R�ttl�tisreglan

Nytjastefnan

�me� nytjal�gm�linu � �g vi� l�gm�l sem m�lir me� e�a � m�ti s�rhverri ath�fn samkv�mt �eirri tilhneigingu sem h�n vir�ist hafa til a� auka e�a draga �r hamingju �eirra sem eiga hagsmuni � ve�i, e�a me� ��rum or�um �eirri tilhneigingu a� stu�la a� e�a vin

Karl Popper

Bendir � a� v�sindi eru langt � fr� �brig�u�. Hrekjanleiki kenninga a�alsmerki v�sinda
Si�fer�ilegar r�kr��ur eru skynsamleg lei� til a� jafna si�fer�ilegan �greining
H�gt er a� r�ksty�ja si�fer�ilegar �kvar�anir me� tilv�sun � ver�m�ti og si�al�gm�l sem

John Stuart Mill tengjist hva�a kenningu?

Nytjastefnunni

Kant tengjist hva�a kenningu?

L�gm�lshyggju

Hver er klass�ska skiptingin � heimspeki?

Hi� g��a
Hi� sanna
Hi� fagra

R�khyggja

Beiting skynseminnar, meginuppspretta �ekkingar. �ekking er a priori ef hennar m� afla fyrirfram �n sk�rskotunar til reynslu
Efasemdir um skynjun en �hersla � hugsun

Hverjir eru helstu fylgismenn r�khyggju?

Ren� Descartes
Gottfried Wilhelm Leibniz
Noam Chomsky

Aflei�sla

�lykta fr� almenna til hi� s�rt�ka

A�lei�sla

Reynt a� �lykta fr� s�rt�ka til �ess almenna

Tillei�sla

Ni�ursta�an fer lengra en �a� sem forsendur gefa okkur

Tillei�sluvandi

- Tillei�sluvandi David Hume. S�lin r�s ekki upp � morgun �� svo a� h�n hafi risi� upp � g�r. Ef �essi r�ksemdarf�rsla gengi upp a� �� v�rum vi� �ll eil�f
- �a� er ekki h�gt a� br�a bili� fr� hinu einstaka yfir � hi� almenna
- Vandi hins svarta svans
- Ti

Hverjir eru helstu v�sindaheimspekingarnir?

Charles Sanders Peirce
Karl Popper
Paul Feyerabend
Thomas Kuhn
Hilary Putnam

Afs�nnun Poppers

Tillei�sluvandi Humes ver�i til �ess a� Karl Popper telur a� a�fer�afr��i v�sinda s� a� afsanna en ekki sanna
V�sindamenn eru � �v� a� setja fram djarfar kenningar og pr�fa ��r me� reynsluathugunum hvort ��r standast
�egar kemur � lj�s a� kenning stenst e

Thomas Kuhn

�r�un v�sinda er hringlaga ferli
Venjuv�sindi
Erfitt a� stunda venjuv�sindi �egar hla�ast upp vandam�l
Thomas kuhn taldi a� v�sindamenn styddust vi� vi�mi�

Ef veri� er a� safna g�gnum um t��ni atbur�a e�a vi�horfa �� er veri� a� safna hvernig g�gnum?

Megindlegum g�gnum

Megindlegar ranns�knir

Byggja � a�fer�um raunv�sinda, hlutl�gni og m�lingum

Megindlegar ranns�knir notast mest megnis vi�?

St�r �rt�k
fr� sj�narhorni rannsakands
afmarka� vi�fangsefni
T�luleg g�gn
T�lfr��ilega �rvinnslu
marka�skannanir, vi�horfskannanir

Breytur

breytur eru nota�ar til a� t�kna eiginleika einstaklings e�a h�pa sem fela � s�r breytileika e�a a�greina einn fr� ��rum

���i

heildarfj�ldi tilvika sem fellur a� tilteknum einkennum
t.d. allir kosningab�rir �slendingar

�rtak

Valin st�k �r ���inu. �eir sem lenda � �rtaki

St�k

Einingar innan ���is. Hver landsma�ur me� kosningar�tt er eitt stak � ���inu

Muna me� �rtak og ���i

meta st�r�ir � ���i
meta tengsl milli breyta � ���i

Tilviljunabundin skekkja

S� munur sem er � m�lingum � sama fyrirb�ri � �l�kum �rt�kum �r sama ���i
�etta er �a� sem veri� er a� f�st vi� �egar ger� eru markt�knipr�f
S� munur sem er � m�ligildum tiltekinna breytu � �rtaksranns�kn og �eim gildum sem sama breyta f�r vi� s�endurtekn

Hva� getum vi� gert til a� koma � veg fyrir tilviljunarbundnar skekkjur?

hafa �rtaki� n�ganlega st�rt

Kerfisbundnar skekkjur

�egar m�ling skilar kerfisbundi� h�rri e�a l�gri ni�urst��u en vera �tti
�etta eru skekkjur sem stafa af h�nnun og framkv�md ranns�knar
Annarsvegar �rtaksh��ar skekkjur og hins vegar m�liskekkjur
Skekkjur sem stafa af
o �vanda�ri h�nnun
o �vanda�ri framkv

Hva� getum vi� gert til a� koma � veg fyrir kerfisbundnar skekkjur?

Nota r�ttar �rtaksa�fer�ir og taka �grunda�ar �kvar�anir um framkv�mdina

�l�kinda �rtak

Ekki h�gt a� meta l�kindi �ess a� tiltekinn einstaklingur lendi � �rtaki
Hentugleika�rtak
Tilgangs�rtak
Kv�ta�rtak
Sj�lfvali� �rtak

L�kinda �rtak

H�gt a� meta l�kindi �ess a� tiltekinn einstaklingur lendi � �rtaki
Einfalt slembi�rtak
Kerfisbundin slembi�rtak
Lagskipt slembi�rtak
Klasa�rtak

MUNA

N�gjanlegt st�rt �rtak for�ar ni�urst��um ranns�knar fr� tilviljunarbundnum skekkjum
R�tt �rtaksa�fer� ( og �ar me� �grundu� tengsl �rtaks og ���is) for�ar ni�urst��um ranns�knar fr� kerfisbundnum skekkjum

Eigindlegar ranns�knir byggja � ?

Inns�i og skilning

Eigindlegar ranns�knir notast mest vi�?

Vi�t�l
Sko�un
��ttt�kuathugun
Greiningu fyrirliggjandi gagna

Eiginlegar ranns�knir vinna me�?

Vinna me� l�til �rt�k en leitast vi� a� beina sj�num a� sem flestum hli�um ranns�knarferilsins me� �v� a� byggja upp sem d�pstan skilning

Eigindlegar ranns�knir

Fyrirb�rafr��ilegar forsendur � ranns�knum
Rannsakendur leitast eftir a� skilja mannlega heg�un �tfr� sj�narh�li sj�lfra ��tttakendanna � ranns�kninni
fr��af�lk reynir a� fremsta magni a� framkv�ma ��r � daglega umhverfi ��tttakenda

Uppbygging ranns�knask�rsla

�rdr�ttur
Inngangur
Fr��ilegt yfirlit
A�fer�afr��i
Ni�urst��ur
Greining og umr��a
Samantekt ni�ursta�na
Heimildaskr�
Vi�aukar

Hven�r notum vi� l�nurit?

�egar s�na � aukningu e�a r�rnun

Hven�r notum vi� s�lurit?

Vi� samanbur� h�pa

Hven�r notum vi� k�kurit?

Innbyr�is hlutaskipti

Hvar � heiti a� vera � t�flum og myndum?

Fyrir OFAN t�flur
Fyrir NE�AN myndir

Sannar tilraunir ver�a a� hafa?

Tilraunah�p og samanbur�arh�p

Fj�rar orsakir skekkju

Valskekkja
Innl�gar breytingar
�hrif s�gu
Mengun

Valskekkja

Einkenni tilraunah�ps eru �nnur en samanbur�arh�ps
Mismunandi �reyta getur valdi� �v� a� meira brottfall ver�ur �r ��rum h�pnum
S�rstaklega mikilv�gt ef ranns�knin stendur lengri

Innl�gar breytingar

��tttakendur �r�ast e�a breytast � tilraunart�manum vegna ��tta sem tengjast ekki frumbreytunni

�hrif s�gu

Utana�komandi �hrif sem geta breytt sv�run ��tttakenda
Tilraunah�purinn � ranns�kn � �hrifum huglei�slu � streitu m�tir reglulega � huglei�slut�ma � sta� �ar sem nokkrir ��tttakendur ver�a fyrir a�kasti gl�pagengja

Mengun

Gerist �egar samanbur�arh�purinn ver�ur fyrir �hrifum af tilraunah�pnum
Samanbur�arh�purinn gerir s�r grein fyrir �v� a� hann er a� missa af einhverjum g��um sem tilraunah�purinn er a� f� og leggur sig fram um a� b�ta s�r �a� upp. �eir geta l�ka misst �hu

Nytjal�gm�l

Me� nytjal�gm�linu � �g vi� �a� l�gm�l sem m�lir me� e�a � m�ti s�rhverri ath�fn samkv�mt �eirri tilhneiginu sem h�n vir�ist hafa til a� auka e�a draga �r hamingju �eirra sem eiga hagsmuni � ve�i, e�a me� ��rum or�um �eirri tilheigingu a� stu�la a� e�a v

�r�hli�aa�fer�in

Blanda saman �l�kum a�fer�um � einni ranns�kn
- For�ast skekkjur og einhli�a s�n

Mismunandi �r�hli�un

Gagna: g�gnum safna� fr� �l�kum t�mum e�a heimildum
Rannsakenda: mismunandi �h��ir rannsakendur -> sama fyrirb�ri
A�fer�a: b��i megindlegar og eigindlegar a�fer�ir nota�ar
Kenninga: fyrirb�ri �tsk�r� fr� mismunandi kenningum
- T.d. eru sj�lfsmor� f�lagsle

Thomas Kuhn taldi a� visindamennn styddust vi�?

Vi�mi�